تفكر خلاق و راهكارهای پرورش آن

از آرزوهای دیرینه حكومت ها و رهبران سیاسی هر جامعه و ملتی استفاده بهینه از توان فكری و نبوغ استعداد مردمان خود می باشد. بدون شك توفیق بیشتر در این راه زیر بنای مستحكمی برای توسعه همه جانبه به شمار می رود.

وقوع حوادث تاریخی توام باتحولات اجتماعی در اروپا نگرش طبقه روشنفكر آن دیار را در خصوص بحث توسعه دگرگون نمود. در شرق دور و ممالك دیگر جهان نیز این تغییرات متاثر از رنسانس و حوادث انقلاب صنعتی در غرب قرار گرفت. یكی از متفكران چین اظهار نمود كه دوران اساطیری و فلسفی در چین به سر آمده و دوره مهندسین و آرشیتكتها در ترسیم آینده صنعتی و اقتصادی چین شروع شده است.

 

در كشور عزیزمان ایران كه گذشته های دور خود را با پیشرو بودن در جهات متعدد فكری در دنیا مشهور بوده است، اندیشه های پربار و فعال خود را مدیون انسانهای دلسوزی است كه در این زمینه برنامه ریزی نمودند.

توین بی در این مورد عقیده دارد كه : خالق جهان هستی از انسان، دندانهای كوسه، بالهای پرندگان، خرطوم فیل و پاهای تیزرو اسب و سگ تازی شكاری را دریغ داشته است. نیروی خلاقی كه در تعداد معدودی از افراد بشر نهاده شده است، می باید وظیفه تمامی مواهب اعجاب انگیز جسمانی را كه در وجود هر یك از انواع مخلوقات غیر انسانی نهاده شده است، انجام دهد. اگر جامعه در حداكثر بهره گیری از این تنها موهبت بشری توفیق نیابد و یا بدتر از آن، اگر به خطا عزم سركوب آن را بنماید، آن وقت است كه بشر حق مادرزادی خود یعنی اشرف مخلوقات بودن را از دست می دهد و در عوض محكوم به این خواهد بود كه، در پهنه این سیاره كم ثمرترین نوع مخلوقات باشد.

در تعالیم انسان ساز اسلام پیوسته نیروی بالقوه فكر خلاق منشاء پیدایش و حل مسایل جدید بوده است و از پیچیده ترین و عالی ترین اعمال مغزی انسانی تفكر به حساب آمده است كه برابری آن برای مدت یك ساعت با یك عمر طولانی هفتاد ساله برابر یا برتر شمرده شده است. نقش راهبردی تفكر در حیات معقول به مثابه یك كلید مهم در نظر گرفته شده است.

سالها دل طلب جام جم از ما می كرد

آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می كرد (حافظ)

بالاترین داشته های انسانی برای قطع انواع وابستگی به دیگران نیروی فكر است. پیامبر اكرم(ص) در این مورد و كسب علم برای مسلمانان سن خاصی را ملاك عمل قرار نداده اند بلكه از دوران گهواره تا واپسین لحظه حیات را در جستجوی علم بودن امر فرموده اند. در مواردی یادگیری امور فنی و صنعتی را ولو از بیگانه و فرد اسیر مسلمان و غیر مسلمان مجاز شمردند.

تفكر خلاق روش حل مسایل به یك شیوه ابتكاری است كه قبلاً راه انجام آنرا یاد نگرفته است. البته عده ای نقش آموزشهای قبلی را در تفكر خلاق كم اثر و آنرا فی البداهه می دانند. عده ای از صاحب نظران كه در اكثریت می باشند نقش معلم و آموزشها را در پرورانیدن افراد مستعد بسیار اساسی می دانند. معمولاً ایجاد چالش فكری كه در فرد تلاش نماید و به جستجوی بیشتر برخیزد از وظایف معلم و مربیان می باشد.

آب كم جو، تشنگی آور بدست

تا بجوشد آبت از بالا و پست

آنچه كه تحت عنوان تفكر همگرا یا تلاشهایی كه با استدلال منطقی انجام می گیرد تا فراگیر با كمك آن به حقیقت یك جواب صحیح برسد. در واقع مسایلی هستند كه در عین پیچیدگی نیازمند به آموزش دارند كه فراگیر با آموزش این شیوه های مبتنی بر قیاس منطقی یا استدلال خاص به جواب مسئله نایل گردد.

در عوض تفكر واگرا با انبساط فكری و نیز انعطاف در پذیرش راه حل های متعدد به ابعاد مختلفی از مسئله توجه می نماید. از جمله مسایلی كه می تواند خلاقیت بیشتر فكر را موجب شود، هوشبر بالا می باشد اما ارتباط این دو متغیر علت و معلولی نمی باشد و ممكن است افراد خلاقی وجود داشته باشند كه از نظر هوشی سرآمد نباشند. معمولاً كودكان خلاق در خانواده هایی كه واجد شرایط زیر باشند، استحكام می یابد.

الف- خانواده هایی كه به فرزند خود احترام می گذارند و رشد یافته تر هستند.

ب- خانواده هایی كه آزادیهای مشروع و مشروط فرزندان را در كشف جهان اطراف به رسمیت می شناسند.

ج- خانواده هایی كه به فرزندان اجازه تصمیم گیری و استقلال عمل می دهند.

د- دوری از ایتبداد و عدم اعمال نظر خود بر روی فرزندان.

و- برقراری روابط عاطفی سالم، تقویت توان فكری و انجام مباحثه با فرزندان.

ی- ایجاد جلسات بحث و گفتگو با فرزندان و اصطلاحاً یورش فكری با دادن ایده های جدید و رقابت در بیان طرحهای نو و خلاق.

در بعضی از موارد افراد خلاق ایده های جدیدی می دهند كه ممكن است با عقاید دیگران سازگار نیست. بنابراین حذف، تحقیر و تمسخر او جایز نیست. هر چه افراد خلاق در گروههای زیادتر شركت نمایند و نیز ایده های جدید بدهند بهتر اسن. در جلسات و گروهها باید از طرح مسایل ارزشی و قضاوت درباره آنها خودداری گردد.

برای آموزش كودكان مستعد وجود مجموعه ای از ویژگیها برای معلمان ضروری است، مانند انعطاف پذیری استقبال از تجربه و ایده های تازه، انرژی زیاد و شور و شوق برای زندگی. عملیات یادگیری هنگامی بیشترین پیشرفت را خواهد داشت كه بین شاگرد و معلم و سبك یادگیری هماهنگی كاملی باشد. تمایز اساسی معلمانی كه دارای قدرت شهودی و خلاقیت هستند، عشق آنها به رشته ای كه تدریس می نمایند. آنها خود را جزئی از رشته می دانند تا این كه شخصی باشند كه فقط درباره آن مطالعه كنند و به دیگران آموزش دهند. معلمانی كه ارتباط عاشقانه ای دارند اغلب دانش آموزان توانا و خلاقی را پرورش می دهند.

موقعیت و شرایط محیط آموزشی از جمله عواملی است كه با خلاقیت كودكان و نوجوانان ارتباط نزدیكی دارد. تاثیر محیط آموزشی بر خلاقیت از جنبه های مختلف اهمیت دارد از جمله شرایط فیزیكی، روابط عاطفی بین افراد، امكانات علمی و آموزشی، انگیزه كار در كاركنان، طراحی و فضای كلاس مانند طرز نشستن و شرایط موجود در كلاس.

نقش مدیریت در این زمینه بسیار مهم است. مدیر می تواند در محیط آموزشی مدرسه فضای دوستانه ومملو از امنیت عاطفی فراهم آورد كه افراد با آزادی عمل توام با مسئولیت پذیری عمل كنند و با همكاری یكدیگر فضایی به معنی واقعی كلمه برای یادگیری فعال ایجاد نمایند. بنابراین مدیر می تواند زمینه های زیادی در پرورش خلاقیت ایجاد نماید.

نقش الگویی معلم در بالابردن قدرت خلاقیت دانش آموزان دارای اهمیت به سزایی است. تحقیقات نشان داده اند افراد خلاق خیلی بیشتر از افراد غیر خلاق در پرورش خلاقیت موفق ترند. معلمی كه از انگیزه خلاق برخوردار است هم خود الگویی برای خلاق بودن است و هم فرآیند خلاقیت را تقویت می كند. آنها به واسطه نگرشی كه دارند از دانش آموزان اطلاعات و پیروی محض نمی خواهند بلكه به آنها آزادی لازم را خواهند داد تا بتوانند خود كشف و ابداع كنند. از سوالات غیر منتظره و حتی به ظاهر نامعقول و عجیب آنها استقبال می كنند و به بحث و گفتگو پیرامون آن می پردازند و با فراهم آوردن محیط مناسب به دانش آموزان فرصت می دهند، توانایی بالقوه خویش را تحقق سازند و در نهایت تلاش می كنند آنچه موجب توسعه خلاقیت هم در دانش آموزان و هم در خودشان می گردد را بشناسند و به كار گیرند. معلمان با بیان آزاد احساس خود مانند عشق و شادی، كنجكاوی به امور می توانند الگوی مناسبی برای كودكان باشند.




طبقه بندی: روانشناسی و مشاوره، 
برچسب ها:تفكر خلاق، خلاقیت، نوآوری، پرورش تفكر خلاق،

...